tirsdag 24. februar 2015

Yrke: Hjelper forældrene

Anna Nilsdatter
ugift
Yrke: Hjelper forældrene


Kanskje hadde du draumar
løynde dei innerst ved hjartet
let dei berre spinna vidare
den vesle halvtimen du låg vaken
og dei rundt deg sov

Draumar om ein mann med arbeidshender
born med trillande latter
ei lita stove som var berre di
litt jord å dyrka i
og kanskje ei kyr eller to

Eller visste du frå du var lita
at slike draumar berre førte pinsle med seg
for dei førte ingen stads hen
din plass var hjå foreldra dine
slik var det berre

Kanskje fann du endåtil gleda?
gleda over å kunna vera til hjelp
ta imot sysken og tanteborn med opne armar
gleda over kvardagslivet, det faste
endringar vart helst til det verre

Var du redd for å bli gløymd?
for når stega dine på jorda stilna
sprang ingen små nye steg fram
eller visste du at dine steg var viktige
nok?

 Eller kanskje du lausreiv deg?
fylgde draumane dine
fann deg ein sterk mann
fødde fem born
og fekk livet du ynskte?

Berre du veit
og kanskje
 ei kyrkjebok

© Kristin S. Audestad


Eg har fylgt med på NRK-serien "Hvem tror du at du er?". Spennande å sjå ulike personar nøsta opp i fortida og gjennom fleire fragment danna seg eit bilete av livet til forfedrane sine. Det er ikkje sjeldan det vert sterke augneblunkar. For det er noko med at historiane som dannar seg, dannar baktepper for eins eigen eksistens. Om ikkje desse hadde levd lenge nok til å få born, hadde ikkje personane i programmet vore til. Og det dei opplever, og slik dei er, kan prega familiane i generasjonar framover. Fleire gongar har hovudpersonane forstått meir av seg sjølv og familien sin, ved å finna ut meir om fortida.

Dette har fått meg til å grubla litt, og så smått driva litt slektsforsking på eigne vegne. Så langt strekkjer det seg til søk i digitalarkivet. Men der ligg det mange opplysningar som kan vera kimen til gode og vonde historiar. Eg fann ei avdød tjenestepike som var notert som "fattiglem og idiot" (her kjennest det naturleg å slengja inn at ho ikkje var nokon nær slektning), ei som "døde på sinnsygehus i Bergen" (same her), og ei som hadde som yrke å "hjelpe forældene". Eg fann også mange små born som døydde tidleg, av både tæring og lungebetennelse.

Kjenner at mange tilfeller gjev meg lyst til å finna ut meir. Både leita meir i arkiv, og prøva å formulera historiane rundt, slik dei kan ha vore. Dette diktet er ein prøve på dette, får sjå om eg held fram i same sporet, men det gjev i alle fall ein ny innfallsvinkel til skrivinga mi (det er vel begrensa kor mange gongar ein kan skriva dikt om kor rotete ein har det).

Det å få litt meir innsikt i "gamle dagar", får meg også til å vera takknemleg for kor godt me har det i notida. Både når det gjeld helsevesen og råderett over eiga framtid. Det er ikkje hemmeleg at foreldra hadde mykje å seia for kva retning borna gjekk, både i yrkeslivet og kjærleikslivet. Det hende nok fleire enn ein gong at ei av døtrene vart buande heime for å hjelpa foreldrene, gjerne så lenge at når dei døydde var ho for gamal til å få eigne born. Det kan ikkje ha vore berre lett!



søndag 15. februar 2015

Val

somme tar dumme val
øydelegg for seg sjølv
og andre

nokre i god tru
andre fordi dei trur
det er best

kva gjer du
om du brått finn ut
du er ein av dei?

at det du trudde på
viste seg å vera
feil?

at du har såra nokon
halvt bevisst men med
sløra  auge?

fornektar du det?
held fram på same vis
eller snur du?

© Kristin Straume Audestad
 



Dei fleste kan nok "vakna opp" innimellom og sjå at ein har tatt nokon toskne val. Eg for eksempel, brukar mobilen for mykje. Det gjer at eg går glipp av viktige minutt med borna mine.  Men eg prøver å bli meir og meir bevisst på dette, og leggja den vekk når eg er med borna.

Når eg snakkar om å ta feil val, er det er jo også ei kjensgjerning at det skjer mykje gale i verda. Og ofte er det vanskeleg å fatta at det står menneske bak. Menneske som ein skulle tru hadde hjarte, hjerner, fornuft og samvit slik dei fleste andre... Eg spør meg sjølv kva som får folk til å gjera slikt.

Som å drepa andre med vitande og vilje. Ein ting er når det skjer i affekt. Det er litt lettare å forstå at nokon kan mista styringa på temperamentet sitt.  Men når det er nøye utstudert og planlagt, og blir gjort med kaldt blod, kva ligg bak? Kva mekanisme i eit vanleg menneske gjer at ein trur at slikt er greitt? At ein også i etterkant forsvarar det ein har gjort.

Det er skremmande når enkeltmenneske eller grupper trur dei har rett til å bestemma om andre menneske får leva eller døy. Eg er så naiv (?) at eg trur at alle har i seg ein vilje og sjans til å ta gode val. Og tenkjer at ein dag må jo nokre av desse vakna opp og sjå kor totalt feil dei har tatt. Dei som då klarar å ta ansvar for det galne dei har gjort, ta straffa for det, og brukar resten av livet sitt til å prøve å gjere det godt igjen, synest eg fortener ein sjanse til. Nokon er nok ueinige med meg, men eg trur alle bør få ein sjanse til å gjere godt att det galne ein har gjort.



søndag 8. februar 2015

Berre du er her

i nattestorm
og torever
om eg i draumar
vondskap ser

om magen knip
og vekkjer meg
så ropar eg
igjen på deg

snart svevnen meg
attende ber
berre du
er her

© Kristin S. Audestad

Dagens teikning frå femåringen (han med piggsveis i midten..).



Med ein gong det bikka midnatt natt til idag, kom det eit rop frå eit av barneromma (eller eigentleg frå soverommet vårt, men eg latar som eg ei slik strukturert mor som aldri tar den "kjappe" løysinga om eg er åleine med borna: å leggja alle samtidig i vår seng...). Ropet var som det vanlegvis brukar å vera på nattestid: høgt, småforvirra og veldig tydeleg adressert: "Maaaaaammaaaaa". (Så det slo meg ikkje at det kanskje berre var ei lita markering for at morsdagen var byrja.) Uansett svara eg høgt nok til at roparen høyrde, og lavt nok til å ikkje vekkja resten: "Jaa, mammo er her!".  Det pleier ikkje vera så lett, men denne gongen var det tydelegvis nok. For det vart stilt, og han sovna att. Om han eigentleg var vaken då. 

Og det er jo slik, er det ikkje? Me må ikkje på død og liv ha kontakt med desse mødrene 24/7. Det er nok heilt greitt å sleppa det, både for stolte mødre og heldige avkom. Men : me treng vita at dei er der! At om me ropar, eller ringjer, eller snappar eller hulkar ut eit "mamma", så kjem ho. Eller lyttar, eller trøystar, eller gjev gode råd, eller gjer alt det der som mødre kan så godt. Eller berre er i nærleiken, slik at me kan kjenna oss trygge.

Denne dagen er nok ekstra sår for dei som ikkje har ei mamma her på jorda lenger. Samstundes gjettar eg på at dei kjenner at dei har ho med seg på eit vis likevel. I måtar å roa seg sjølv ned på, i trøystande ord ein seier til eigne born, i gode minne som gjer at ein både smilar og får tårer i augene på ein gong.  


søndag 1. februar 2015

Dåpsdikt

Fyrst var du til i eit håp, i  ein draum
Då du gav deg til kjenne, så kom det ein straum
av glede og tårer, og bøner vart sendt
oppover der små lanterner er tent
Bøner for deg, om at alt sku` gå bra
for allereie så var mange gla`

Gla` i den jenta som no ligg nett her
bablar og leikar med fine små tær
 Vippene blafrar som sommarfuglvenger
smilet ditt strekkjer seg lenger og lenger
Med armar du veivar, d`er noko du vil
og me takkar stilt for at nett du er til!
 
Gud skapte deg, elskar deg slik som du er
og det gjer me også, me har deg så kjær!
Du stoggar, med hovud på skakke, og ser
på dei som står rundt deg og smiler og ler
Kan hende du tenkjer : Så rare dei er!
Men dei er gode, eg høyrer til her!

(c) Kristin Straume Audestad

I dag vart ei nydeleg lita jente døypt. Eg hadde berre truffe ho ein gong før, men det var til gjengjeld eit hjarteleg møte. I dag fekk eg lov til å vera fadder til ho.  Eg fekk også treffa den fine familien hennar igjen. Veldig kjekt! Håpar alle andre også hadde ein bra søndag! Klem frå meg


søndag 25. januar 2015

Merkedagane

nokon merkedagar
er vonde

dagar som igjen gjer ein
litt hudlause

der dei som er borte kjennest
både nærare og meir fjerne

der bileta flimrar for augene
slik dei ein gong gjorde

og gjer saknet ekstra sårt
og inderleg illt

© Kristin S. Audestad



I dag er ein slik merkedag. Framleis vond, kjenner eg. Er nett som om hovudet ikkje heilt heng med på slike dagar. Og då kan eg jo berre gjetta meg til korleis det er for dei som var endå nærare  enn eg var. Etter kvart kan ein nok bruka slike dagar til å minnast det gode, men framleis er det ikkje så lett.

Men klisjè eller ikkje, livet går vidare. Og det blir ekstra tydeleg med born i hus. Ynskjer alle ei fin veke, skap gode minne saman!


søndag 18. januar 2015

om du vil bli modell

om du vil bli modell

unngå sol
og smil sjeldan
du vil då ikkje
ha rynker?

et lite middag
og dropp desserten
du kan visst aldri bli
for tynn

gjer som du
får beskjed om
det er dei med pengane
som veit best

om du vil ha det godt

smil mykje
et dungevis med dessert
gjer det som kjennest rett
for deg

© Kristin S. Audestad

Dei færraste går vel ikkje og drøymer om å bli modell. Men samtidig er dei jo flotte, modellane/kjendisane på framsida av blada. Og det kan sjå ut som om dei lever "det perfekte livet". Eg trur likevel ikkje det er sånn. Det perfekte livet er no også i utgangspunktet ein utopi. Las nett ein artikkel der ei av desse damene sa kvifor ho sjeldan var avbilda smilande, og det var altså fordi ho då fekk smilerynker og det var jo ikkje fint... Ho om det! Tenkjer at eit godt liv blir kjenneteikna av maaange smilerynker, så får ein heller tåla eit liv der ein ikkje er i sentrum... Det er nok absolutt best for dei fleste av oss!

Eg jobbar framleis med å rista vekk den stadig tilbakevendande kjensla av å aldri heilt vera god nok, så dette er jo eit tema som går att her inne. Synest det er så viktig at dei rundt meg er fornøgd med seg sjølv, og eg er jo rollemodell som mor og lærar, så då må eg nesten jobba med meg sjølv på dette området også. For me er jo gode nok, alle saman! Både inni og utanpå, og i det me gjer. Gjer me så godt me kan i den situasjonen me er, og med dei ressursane me har, kan ingen be om meir! (Og av og til er det faktisk lov å juksa litt også, "helgevasken" min av golva vart med kostebrett denne gongen...)




mandag 12. januar 2015

Bygdeprat


rykter og sladder 
 negativt bygdeprat om folk
ein kanskje ikkje kjenner ein gong

kva godt fører det til?
lat orda ta eit par rundar
om hjernen før du slepp dei ut

vil det du seier gjera noko
positivt for nokon?
eller omvendt?

om orda dine kan føra til skade
negativitet, meir prat, utfrysing
folk som ler av og ikkje med :

svelg dei før dei kjem ut
 så hamnar dei til slutt
der dei høyrer heime



© Kristin S. Audestad


Det er i periodar mykje fokus på mobbing av born og ungdom. Men eg vil påstå at det eg skriv om over, også kan koma i kategorien mobbing om det pågår over tid og er negativt lada. Det kan gå ut over både vaksne og ungdommar (og born) eller gjerne heile familiar, som på ein måte blir "stempla", nesten for livet.

Det er finst fleire kategoriar bygdestempel. 

Tabbe/ufornuftig-stempelet: Har nokon gjort noko ufornuftig eller tabba seg ut ein eller annan gong (for det har jo ingen andre?), kan det henga fast ved personane i lang tid etterpå. Anten med at dei får kallenamn, eller at det blir brukt for å forklara kven ein snakkar om. "Ja, du veit han Kåre. Han som var i Thailand og vart loppa for pengar på det hotellrommet, og ringte gråtande heim til mora og ikkje ante kva han skulle gjere. Tåre-Kåre ja.

Særing-stempelet:   Det kan også vere at folk som tenkjer litt utanfor boksen og gjer ting litt annleis enn "normen", vert veldig synlege i ei bygd og lette å snakka om. Det ein ikkje forstår, kan skremma folk. Og i staden for å oppsøkja og finna ut av dette, vera opne og gjestmilde, er det for nokon lettare å verna seg bak si eiga lukka dør og prata med nabokona på telefon og fortelja at dei rare nye naboane nett har malt hundehuset knallrosa, og at dei aldri legg seg før laaangt etter tolv! (Korleis veit ho det forresten?)

Suksess-stempelet:  Dette stempelet kan vera det verste av alle. For særingane og dei ufornuftige får kanskje også litt sympati-goodwill. Dei som oppnår noko, derimot. Dei som set seg klare mål, ropar dei høgt, og når dei med god margin, gjerne avbilda på framsida av lokalavisa i same slengen. Dei får også sitt stempel, og lite sympati på kjøpet. Her kjem jantelova inn i biletet, og nokon folk likar å finna ut/på grums om dei som utanpå ser ut som dei lever drøymelivet. Sjalusi er vel eit stikkord...

Eg kunne sikket ha ramsa opp fleire typar "stempel", men de skjønar kva eg meiner? Eg trur ikkje folk eigentleg har lyst å såra dei som blir stempla og prata om. Men det er jo så mykje lettare å snakka om andre, spesielt om ein har nokon svin på skogen sjølv som ein ikkje vil ha fokus på. Og sjølv om dei som blir prata om, kanskje ikkje får høyra så mykje av pratet sjølv, kan ein nok merka det på ulike måtar. 

Trur absolutt ikkje alle er med på dette pratet, men veit med meg sjølv at det er grådig lett å fortelja vidare noko ein har høyrt. Utan å tenkja på at det faktisk kan såra folk som absolutt ikkje har fortent det. Det som provoserer meg mest er når folk blir kritisert for ting dei absolutt ikkje kan noko for sjølv. Ting som heller ikkje går ut over andre på nokon som helst måte. Som utsjånad. Eller korleis dei vel å organisera liva sine. 

Det er lett å bli såra og lei seg for dei som innser at dei blir snakka negativt om. Nokon klarar nok heldigvis å heva seg over det. Medan andre kanskje vurderer vala sine igjen. Men det er vel ikkje meininga at folk skal måtta endra på den dei er, for å "tekkast" bygda? Mange kan ha gode grunnar for at ting er slik dei er, utan at dei utan vidare har lyst til å stå og deklamera det ut på lokalbutikken for dei som måtte vera interesserte.

Eigentleg er det ganske sjølvsagt at ein ikkje kan stempla folk slik, og dei fleste som les dette er vel einige med meg i det. Håpar de då kan hjelpa meg til å "ta tilbake" bygdepratet, og gjera det til noko positivt. Neste gong du "smalltalkar" med nokon i bygda, fortel noko positivt om nokon andre bygdefolk, eller gje kompliment til den du snakkar med! Kanskje det kan få positive ringverknadar?